Informator turystyczny

Opis obiektu

Legenda o Kaplicy Na Wodzie mówi, że zakaz budowania świątyni „na ojcowskiej ziemi” ominięto, stawiając ją nad Prądnikiem. To opowieść o pomysłowości wobec silniejszej władzy. Zachowane dokumenty pokazują jednak inne okoliczności powstania kaplicy.

Zakaz, który miał obejmować ziemię

W ludowym przekazie mieszkańcy pragną własnej świątyni, ale napotykają przeszkodę: car Mikołaj II nie zgadza się na jej budowę na ojcowskiej ziemi. Z pozoru sprawa jest zamknięta. Każde miejsce, w którym można postawić budynek, podlega przecież temu samemu zakazowi.

Wtedy znaczenia nabiera jedno słowo: ziemia. Przez Ojców płynie Prądnik. Jeżeli budowla znajdzie się nad wodą, czy nadal będzie można powiedzieć, że stoi na ziemi? Właśnie na tym rozróżnieniu opiera się rozwiązanie podpowiadane przez legendę.

Prądnik staje się odpowiedzią

Kaplica zostaje umieszczona nad nurtem. W opowieści pragnienie mieszkańców spełnia się bez otwartego starcia z władcą: zakaz zostaje pokonany własnym brzmieniem. Pozostaje budynek, a pod nim woda, która ma być widocznym dowodem udanego fortelu.

Siła tego podania tkwi w jego prostocie. Wystarczy spojrzeć pod kaplicę, żeby zrozumieć puentę. Miejsce wygląda tak, jakby samo potwierdzało historię. Opowiadający nie musi wskazywać ukrytego skarbu ani tłumaczyć śladów dawnej bitwy: rzeka jest na swoim miejscu i wykonuje całą pracę wyobraźni.

Co rzeczywiście wynika z archiwów?

Historyk sztuki Dominik Ziarkowski zbadał korespondencję przechowywaną w Archiwum Diecezjalnym w Kielcach. Dokumenty opisują starania doktora Stanisława Niedzielskiego o urządzenie kaplicy w istniejącym budynku łazienek zdrojowych oraz uzgodnienia z władzami kościelnymi i świeckimi. Ostateczna zgoda władz centralnych została wydana 13 października 1901 roku. Badacz odrzuca więc wyjaśnienie o budowie nad wodą jako obejściu carskiego zakazu.

Małopolski Instytut Kultury przypomina praktyczny cel przedsięwzięcia: własna kaplica miała służyć kuracjuszom, dla których droga do kościoła w Smardzowicach była uciążliwa. Drewniane łazienki przebudowano w 1901 roku, a kaplicę poświęcono 11 czerwca 1902 roku. Rzeka była związana z wcześniejszą funkcją budynku.

Dlaczego warto opowiadać także tę legendę?

Rozpoznanie różnicy między podaniem a dokumentem nie odbiera opowieści uroku. Pozwala usłyszeć w niej to, czym rzeczywiście jest: dowcipną historię o znalezieniu wyjścia z sytuacji bez wyjścia. Jako interpretację można odczytać w niej sympatię dla pomysłowości słabszych wobec administracyjnej potęgi.

Warto jednak kończyć ją uczciwie: tak tłumaczy to legenda, natomiast źródła mówią o adaptacji łazienek i uzyskanych pozwoleniach. Obie warstwy należą do pamięci miejsca, ale nie mają takiego samego statusu.

Zobacz miejsce z opowieści

Kaplica Na Wodzie pw. św. Józefa Rzemieślnika — historia i opis zabytku.

Źródła i wersja opowieści

• Ojcowski Park Narodowy — Kaplica Na Wodzie; przekaz o zakazie cara Mikołaja II
• Dominik Ziarkowski, Dzieje kaplicy pw. św. Józefa Rzemieślnika w Ojcowie w świetle zachowanych źródeł, Prądnik 25, 2015, s. 191–220, zwłaszcza 194–195 (PDF)
• Joanna Nowostawska-Gyalókay, Małopolski Instytut Kultury — Kaplica Na Wodzie w Ojcowie, 2016

Autorskie opracowanie redakcji Ojców.pl na podstawie wskazanych przekazów. Opowieść ludowa została oddzielona od ustaleń historycznych.

Lokalizacja