Aktualności

Park Kulturowy Doliny Prądnika: czy stać nas na ocalenie XIX-wiecznego Ojcowa?

Dolina Prądnika potrafi być jednocześnie pocztówką i wyrzutem sumienia. Z jednej strony: wapienne ściany, wstęga rzeki, Kaplica „Na Wodzie”, historia uzdrowiska, które w XIX wieku rosło tu jak „modne sanatorium pod Krakowem”. Z drugiej: sezonowy chaos wizualny, potykacze, banery, przypadkowe budki gastronomiczne, a obok – zabytkowe budynki, które w najlepszym razie „trwają”, w najgorszym – powoli odpadają od świata.

Ojców jako uzdrowisko - dziedzictwo, które wciąż mówi

Ojcowski Park Narodowy przypomina wprost, że w XIX wieku zaczęto tu budować obiekty uzdrowiskowe (m.in. po zakupie Ojcowa przez Aleksandra Przezdzieckiego w 1859 r.), a wątek funkcji uzdrowiskowej i kuracyjnej przewija się w historii miejscowości stale. Rozkwit uzdrowiska na przełomie XIX i XX wieku wiąże się z działalnością dr. Stanisława Niedzielskiego – to nie „legenda dla turystów”, tylko realny rozdział historii regionu. 

I teraz pytanie otwarte: czy traktujemy tę warstwę dziedzictwa jako zasób do ochrony – czy tylko jako dekorację do selfie?

Ojców : schronisko Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. [1927-1936]

Jak jest dziś – i czy naprawdę chcemy tak zostać?

Media od lat wracają do problemu przeciążenia i bałaganu w przestrzeni Ojcowa: śmieci, presja turystyczna, konflikt interesów, napięcia wokół tego, kto i za co odpowiada. W innym tekście (częściowo za paywallem) padają słowa o „szyldozie i reklamosie” oraz „plastikowych budach” i banerach w Dolinie Prądnika.

Nie chodzi o to, by piętnować lokalnych przedsiębiorców (bo to oni często „ciągną sezon” i utrzymują rodziny). Chodzi o uczciwe pytanie: 

• Czy w miejscu o randze parku narodowego i dawnego uzdrowiska standardem ma być krajobraz jak z prowizorycznego targowiska?
• Czy naprawdę nie da się sprzedawać pstrąga, lodów i kawy bez wizualnego krzyku?
• Czy dopuszczamy myśl, że estetyka to też infrastruktura – równie ważna jak parking i toalety?

Park kulturowy – po co i co to właściwie jest?

Park kulturowy to forma ochrony zabytków i krajobrazu kulturowego. Ustawa mówi jasno: rada gminy może go utworzyć uchwałą, po zasięgnięciu opinii wojewódzkiego konserwatora zabytków, by chronić krajobraz kulturowy i tereny wyróżniające się zabytkami oraz lokalną tradycją budowlaną. 

Co kluczowe: w parku kulturowym da się wprowadzać konkretne zakazy i ograniczenia - m.in. dotyczące działalności handlowej/usługowej, umieszczania reklam i szyldów, a nawet zasad sytuowania małej architektury.

Ojców : Dolina Zakładu Leczniczego. [1927-1936]

Czy to działa gdzie indziej? Tak – ale wymaga konsekwencji

Najlepszym, bliskim przykładem jest Kraków. NIK wprost wskazywał, że najlepsze efekty ograniczania chaosu reklamowego osiągnięto m.in. w Krakowie – na Rynku i w obrębie Starego Miasta zniknęło wiele nielegalnych reklam. Są też oficjalne miejskie materiały pokazujące, że park kulturowy to zestaw zasad, kontroli i egzekwowania – nie jednorazowa uchwała „na papierze”. 

Zakopane? Tu widać dwie lekcje naraz. Z jednej strony – park kulturowy Krupówek ma swoje narzędzia (np. zasady kształtowania reklam), a zmiany bywają odczuwalne i społecznie dyskutowane. Z drugiej – NIK zauważał, że w Zakopanem (w parku Kotliny Zakopiańskiej) „niewiele się zmieniło”, co pokazuje, że bez egzekucji i spójnego systemu sama forma ochrony nie czyni cudów.

Otwarte pytanie do Ojcowa brzmi więc: czy chcemy „park kulturowy z nazwy”, czy park kulturowy jako realną zmianę standardu?

Dworzec autobusowy w Ojcowie przed cukiernią Zawiszy. Widoczny drewniany budynek mieszkalny oraz zaparkowane samochody z pasażerami. 1928 / NAC

Czy były próby w Dolinie Prądnika – i czemu (jeszcze) nie ma parku kulturowego?

W dokumentach strategicznych temat wraca.

• W „Planie ochrony Ojcowskiego Parku Narodowego” (projekt) pojawia się wprost postulat powołania parków kulturowych wewnątrz parku, w tym „Ojcowskiego Parku Kulturowego”.

• W sprawozdaniu Województwa Małopolskiego (realizacja wojewódzkiego programu opieki nad zabytkami 2022–2023) widnieje pozycja: „Ojców – Dolina Prądnika” jako park kulturowy „rekomendowany”.

To wygląda jak klasyczna sytuacja „wszyscy wiedzą, że warto”, ale nikt nie dowozi procesu do końca. Dlaczego tak bywa?

Najczęstsze bariery (tu uczciwie: to wnioski z praktyki samorządów, nie jedna prosta przyczyna):

• Kto ma to zrobić? Park kulturowy tworzy rada gminy (tu kluczowa będzie rola gminy właściwej terytorialnie), ale teren ma znaczenie ogólnopaństwowe (park narodowy), a interesariuszy jest wielu.

• Obawy przedsiębiorców i właścicieli: że koszty dostosowania spadną na nich, że „ktoś zabroni handlu”. Te napięcia były widoczne także w Zakopanem. 

• Ryzyko prawne: źle przygotowana uchwała może zostać zaskarżona – w Małopolsce mieliśmy przykład parku kulturowego, który został uchylony po sporach prawnych (Zwierzyniecki Park Kulturowy – opisany w dokumentach wojewódzkich).

• Brak „silnika wdrożeniowego”: bez zespołu, regulaminów, konsultacji i konsekwentnych kontroli – wszystko rozmywa się w sezonie.

Ojców: ogólny widok | koniec XIX w | źródło: Polona

Kto i gdzie powinien zacząć - formalnie i praktycznie?

Formalnie punkt startu jest jasny: rada gminy + opinia wojewódzkiego konserwatora zabytków + uchwała o utworzeniu parku kulturowego. Praktycznie warto zacząć od „pakietu 5 kroków”, zanim temat ugrzęźnie w emocjach:

1. Diagnoza problemów krajobrazowych (reklamy, budki, ogródki, mała architektura, parkowanie, śmietniki) – najlepiej zdjęciami „przed/po” i mapą.

2. Otwarta debata: jaki Ojców chcemy chronić? (uzdrowisko? wieś? sezonowy deptak?)

3. Projekt zasad: szyldy, reklamy, kolorystyka, materiały, ekspozycje towaru, „potykacze”, stoiska sezonowe.

4. Plan wdrożenia etapami (np. 12–18 miesięcy na dostosowanie, jak robią to duże miasta).

5. Egzekucja i wsparcie: kontrola + program doradczy dla przedsiębiorców (gotowe wzory szyldów, katalog dobrych praktyk, konsultacje). Takie katalogi i materiały Kraków przygotowywał dla swoich parków. 

Korzyści: co realnie można zyskać?

1) Ochrona „marki miejsca”
Ojców sprzedaje się nie burgerem, tylko krajobrazem i historią. Gdy ginie autentyczność, miejsce traci prestiż – a z czasem traci też turystów „jakościowych”.

2) Więcej pieniędzy… przez wyższy standard
Uporządkowana przestrzeń to nie tylko estetyka, ale też lepsze warunki dla biznesu (mniej wojny reklamowej, więcej „kupuję, bo ufam miejscu”). To argument powtarzany w debatach o Zakopanem i Krakowie.

3) Ratunek dla zabytkowej tkanki uzdrowiska
Park kulturowy może stać się parasolem do pozyskiwania środków, budowania spójnych wytycznych remontowych i zatrzymania degradacji zabytkowych obiektów.

4) Mniej konfliktów sezonowych
Zasady – jeśli są jasne – zmniejszają uznaniowość („czemu jemu wolno, a mi nie?”). Konflikt nie znika, ale staje się zarządzalny.

Zagrożenia – i jak im przeciwdziałać

Zagrożenie A: „Zabiją handel”
Przeciwdziałanie: konsultacje, etapowanie, gotowe standardy tanich szyldów, a nie „architektoniczna biżuteria” dla bogatych.

Zagrożenie B: park kulturowy jako pałka polityczna
Przeciwdziałanie: transparentny zespół roboczy, protokoły, publiczne uzasadnienia decyzji, jasne kryteria.

Zagrożenie C: uchwała do sądu
Przeciwdziałanie: bardzo dobre przygotowanie prawne i merytoryczne (przykłady z Małopolski pokazują, że spory prawne potrafią formę ochrony wywrócić).

Zagrożenie D: brak egzekucji
Przeciwdziałanie: stały monitoring, realne zasoby kadrowe i współpraca z konserwatorem – inaczej skończy się na „papierze”, jak ostrzegały wnioski z kontroli NIK w różnych miastach. 

Pytanie na koniec: czy Ojców ma być „pamiątką po uzdrowisku”, czy „uzdrowiskiem pamięci”?

• W dokumentach wojewódzkich Ojców–Dolina Prądnika jest rekomendowanym kandydatem na park kulturowy.
• W planach ochrony OPN pojawia się idea Ojcowskiego Parku Kulturowego.
• W mediach wraca temat przeciążenia, śmieci, presji i chaosu. 

Skoro więc „wiemy”, to zostaje najtrudniejsze: czy chcemy?

Czy Dolina Prądnika ma odwagę powiedzieć: „tak, chronimy krajobraz kulturowy - nie tylko przyrodę”?
I czy znajdzie się gospodarz procesu, który zacznie formalnie: uchwałą intencyjną, zespołem roboczym, konsultacjami i projektem zasad?